Tytuł: Tomaszowskie w powstaniu styczniowym
Autor: Antoni Walentyn
Wydawca: Tomaszowskie Towarzystwo Regionalne
Wydanie: pierwsze, Rok: 1992
Oprawa: miękka
Ilość stron: 56 stron
Format: 14,5x20,5 cm

Spis treści:
Zanim poszli w bój 1861-1862
Dr Józef Seruga - Krwawy dzień w Tomaszowie Ordynackim 5 lutego 1863 roku
Dr Janusz Peter - Szkice z przeszłości miasta kresowego
Ludzkie losy
Muza walcząca
Zamiast kalendarium
Złota Hramota
Gloria Victis
Co pozostało z tych lat

"Powstanie styczniowe 1863-1864r. zakończyło się klęską, takie bowiem byty realia możliwości wewnętrznych i uwarunkowania zewnętrzne. Propaganda carska powstanie ukazywała jako ruch "dworski", "pański". Była to perfidia, w powstaniu udział brały nie tylko "dwory", szerokim echem odbity się walki chłopów, choćby na Zamojszczyźnie: pod Krasnobrodem, czy Tyszowcami, a symbolem tego był chłop - Jakub Prężyna, dowódca chłopski, powieszony w Janowie. Czy zdarzały się przypadki kolaboracji z władzami? Tak, zdarzały się, tylko, że nie były one masowe, jak w propagandzie przedstawiały władze rosyjskie. Czołową sprawą powstania, oprócz niepodległego bytu - była właśnie sprawa chłopska.

Polacy mieli przeciwko sobie całą potęgę militarną Rosji, pozostali zaborcy: Austria i Prusy pomagały caratowi, stąd olbrzymia trudność w udzieleniu pomocy walczącej Kongresówce. Dlatego jakże wrogo brzmiały słowa potępienia, zrzucane na karb powstańczego czynu, środowiska ugodowe obarczały bowiem za wzrost ucisku byłych powstańców. Czy słusznie?

Rzeczywiście, ucisk popowstańczy był straszny, czy jeśli powstanie nie zostałoby wzniecone, to istniała by pełnia wolności?!

Nie miejsce tu na szerokie rozważania, czyni to obszerna już literatura poświęcona powstaniu, np. doskonała monografia S.Kieniewicza (Powstanie styczniowe. Warszawa 1983).

Celem niniejszej książeczki jest ukazanie powstania w małej społeczności, w: Tomaszowie i jego okolicach. Godzi się jednak zauważyć, że "Tomaszowskie" użyto jako terminu bardzo umownego, przecież powiat tomaszowski powstał dopiero po powstaniu, w 1867 r. Jedno jednak jest pewne, Tomaszów jako miasto był jakby punktem centralnym dla niemałego terenu, stąd założenia takiego właśnie ujęcia problemu, wydaje się być uzasadnione. Jednocześnie w niektórych partiach materiału nawiązuje się do terenów i dalej położonych, jeśli ma to naświetlić jakieś wydarzenia.

W książeczce część tekstów to materiały już drukowane, rozproszone jednak i rzadko spotykane. Przedruk dotyczy: "Krwawy dzień w Tomaszowie Ordynackim 5 lutego 1863r.", fragmenty z "Szkiców z przeszłości miasta kresowego" J. Petera, "Tytus Woyciechowski", "Konstanty Hillekwiste", "Grottger", "Bitwa pod Starą Wsią" A. Walentyna. Tu zachowano pełną wierność, przy ingerencji oznaczono to przypisem, wprowadzono też dla porządku, kolejną numerację przypisów. Pozostałe teksty - to opracowania, w oparciu o dokumentację i literaturę, co w przypisach odnotowano.

Jeśli książeczka przyda się komuś, będzie to największa zapłata za trud. Z tą myślą Tomaszowskie Towarzystwo Regionalne oddaje książeczkę w ręce Czytelników, licząc na łaskawe przyjęcie."

Tomaszowskie Towarzystwo Regionalne