Tytuł: Tomaszowskie cmentarze
Autor: Bolesław Cisło
Wydawca: Tomaszowskie Towarzystwo Regionalne
Wydanie: pierwsze, Rok: 1993
Oprawa: miękka
Ilość stron: 66 stron
Format: 14,5x20,5 cm

"Cmentarze. Wszystkie te wielkie i małe identyfikują się z kulturą polską i są jej dowodem, realizowanym przez rzeźbę nagrobną i teksty. Gdy o nich mówimy, czynimy to zawsze z należnym szacunkiem i powagą, w poszukiwaniu rodzinnych, społecznych, historycznych związków i faktów. Tajemnice, które w sobie kryją, zmuszają do zadumy i wielu refleksji nad życiem oraz duchową wartością, jaka powstaje między żywymi a umarłymi. Cmentarze są także osobistym źródłem wiedzy o naszych przodkach, ludziach zwyczajnych i tych, którzy poprzez swoje szeroko rozumiane czyny na trwałe przeszli do historii gminy, miasta czy kraju. Są również stałym przestrzennym elementem wrysowanym w pejzaż wsi lub miasta. Cmentarna rzeźba figuralna w odróżnieniu od realizacji tylko architektonicznych, pozwala zatrzymać kształt życia, które przeminęło. Bywa, że jest to jedyny ślad materialny, jaki pozostał po człowieku.

Zarząd Tomaszowskiego Towarzystwa Regionalnego im. dra Janusza Petera zaaprobował propozycję, aby w ramach edytorskiej działalności Towarzystwa opracować i wydać małą publikację poświęconą historii tomaszowskich cmentarzy.

Dzięki życzliwości pracowników Państwowej Służby Ochrony Zabytków Oddział w Zamościu i udostępnieniu materiałów źródłowych zgromadzonych przez Czesława Kiełbonia, a także własnym zbiorem popartym fotografiami, wywiadami, informacjami oraz wyrysem sytuacyjnym wykonanym przez urbanistę p. Alfreda Kostrubca - przekazuję do rąk Czytelnika taką publikację. Jej konstrukcja obejmuje krótką regulację prawną oraz opisy poszczególnych cmentarzy, na które składają się informacje o:
a) ich położeniu, powierzchni, przynależności wyznaniowej i administracyjnej,
b) historii i urządzeniu,
c) osobach zasłużonych dla miasta, regionu i kraju podanych alfabetycznie w grupach zawodowych,
d) wybranych treściach inskrypcji nagrobnych.

Szczerze wyznaję, że decyzja o wyborze osób które tu pochowano, wprawiła mnie w ogromne zakłopotanie. Rozmiary publikacji nie pozwalają bowiem na ujęcie w niej wszystkich, którzy na to zasługują. Na jakiś wybór trzeba się było jednak zdecydować. W tej sytuacji uznałem, że najwłaściwiej chyba będzie jeśli w oparciu o osobiście poczynione ustalenia na cmentarzach ukażę:
a) osoby duchowne, których duszpasterska działalność związana była z Tomaszowem,
b) żołnierzy Wojska Polskiego i polskich partyzantów, którzy w czasie dwóch ostatnich wojen a także po ich zakończeniu, w różnych szerokościach geograficznych świata i Europy walczyli o wolną, suwerenną i niepodległą naszą Ojczyznę, utrwalali jej tożsamość,
c) tomaszowskich nauczycieli,
d) pracowników tomaszowskiej służby zdrowia,
e) członków ścisłego kierownictwa administracji państwowej, samorządowej i gospodarczej miasta i powiatu, oraz innych pochowanych na tomaszowskich cmentarzach w XIX i XX wieku.

Tomaszowscy księża poza obowiązkami duszpasterskimi, podejmowali działalność inwestycyjną wznosząc obiekty sakralne m.in. kościół pod wezwaniem Najświętszego Serca Jezusowego (1936), kościół p.w. Św. Józefa (1986), trzy plebanie, a także kościoły i kaplice w okolicznych wsiach należących do tutejszej parafii. Któż ze starszego pokolenia, kogo los zetknął z tomaszowskim szpitalem, nie pomięta sióstr zakonnych i ich bezgranicznego oddania się służbie chorym, wykonując obowiązki szpitalnych pielęgniarek. Natomiast przedstawiciele Wojska Polskiego i partyzanci, walcząc najpierw o wyzwolenie naszej Ojczyzny spod okupacji, a później o utrwalenie jej niepodległości i suwerenności w okresie wojen i po ich zakończeniu - często oddawali to co najdroższe - życie.

Jeszcze inni kształtowali charaktery najmłodszego pokolenia, inwestując największy kapitał - wiedzę. Dlatego wdzięczność nauczycielom powinna towarzyszyć każdemu z nas przez całe życie. Tomaszowska służba zdrowia, od wielu dziesiątków lat po dzień dzisiejszy, znana i ceniona jest za wysoki poziom skuteczności leczenia i opieki nad chorymi mieszkańcami miasta i regionu. Wzniosła się na szczyty swoich powinności w okresie hitlerowskiej okupacji. Natomiast tomaszowska administracja państwowa i samorządowa od zarania swego istnienia podejmowała poprzez swoje ścisłe kierownictwo działania, aby jej mieszkańcom żyło się lżej. W publikacji ukazałem również kilka nazwisk wybitnych i zasłużonych dla miasta i rejonu tomaszowskiego działaczy gospodarczych i społecznych.

To był główny powód dla którego dokonałem takiego podziału i wyboru osób. Nie oznacza to wcale, że pomniejszam wkład pracy na rzecz społecznego i gospodarczego rozwoju miasta i rejonu tomaszowskiego pozostałych osób. Przeciwnie, każdemu kto tutaj żył, pracował i tworzył nowe wartości, należy się szacunek i hołd. Taki hołd tym wszystkim bezimiennym i w publikacji nie wymienionym - składam.

Cmentarze są obiektami, na teren których każdego dnia podążają setki tysięcy ludzi aby uporządkować mogiłę, zapalić znicze, pokłonić się prochom z grona najbliższych i przyjaciół, a także tym, którzy zginęli aby inni mogli żyć.
To święty obowiązek żyjących."

Bolesław Cisło